Sóng meme xộn xao thị trường: Vấn đề không phải từ CEX

Dòng dự án meme và Ton mini-game không ngừng gia tăng đã tạo ra một bức tranh khá chướng mắt trên thị trường tiền điện tử. Thế nhưng, khi nhìn kỹ hơn, ta sẽ nhận ra rằng những gì chúng ta đang chứng kiến không phải là một cuộc khủng hoảng của các sàn giao dịch (CEX), mà là một quá trình “tái cân bằng” toàn diện của cả ngành công nghiệp.

Nhiều người chỉ trích Binance là “thủ phạm chính”, cho rằng sàn này đã hợp thức hóa các dự án meme. Tuy nhiên, khi kiểm chứng, các “ông lớn” trong ngành lại có hành động nhất quán một cách đáng kinh ngạc — không ai thực sự cười nhạo kẻ khác. Sự thật là, tất cả các sàn giao dịch đều đối mặt với áp lực thị trường như nhau, và Binance chỉ là trung tâm chú ý vì quy mô của nó. Mọi động thái của nó đều được phóng đại, trở thành một cơn gió thời tiết trong cộng đồng. Hiện tượng meme lan tràn không phải là vấn đề riêng của một sàn giao dịch nào, mà là triệu chứng của một quá trình điều chỉnh ngành rộng lớn hơn.

Tại sao meme lại thống trị danh sách giao dịch?

Để hiểu rõ tại sao meme ngày càng chiếm lĩnh, chúng ta cần đặt ra một câu hỏi đơn giản: Trong năm nay, bạn có giao dịch nhiều meme hơn so với các token chính thống hay các dự án có nhà đầu tư VC (venture capital) hỗ trợ không? Câu trả lời là rõ ràng — meme đã trở thành lựa chọn chủ đạo.

Kể từ 2023, người dùng bắt đầu tập trung vào những đồng coin meme mà họ biết là không có giá trị nội tại, nhưng lại hứa hẹn những khoản lợi nhuận “thần kỳ”. Hành động thực tế của người dùng không bao giờ nối dối — tiền bạc là phiếu bầu trung thực nhất. Ngành tiền điện tử bản chất là ngành “gần tiền nhất”, nên người dùng, doanh nhân, và các nhà sáng lập dự án tự nhiên hướng về những cơ hội nóng hổi có thể mang lại lợi ích trực tiếp.

Ngược lại, những dự án được định giá hàng tỷ USD nhưng chỉ biết kể chuyện mà thiếu giá trị thực tế đã dần bị bỏ rơi. Meme trở thành biểu tượng cho cuộc “nổi loạn” của người dùng bình thường chống lại xu hướng VC chiếm đoạt. Và rồi, trò chơi meme và các mini-game trên Ton chỉ là một tia lửa thắp sáng một pháo hoa lớn — luồng người dùng, vốn tiền và sự chú ý đột ngột ập đến ngay lập tức. Chúng trông rất hấp dẫn trên sổ sách trong thời gian ngắn, nhưng chúng cũng đang gia tốc quá trình tiêu hao thanh khoản của thị trường.

Sự đổ vỡ của sự đồng thuận cộng đồng

Lõi của vấn đề nằm ở sự sụp đổ của sự đồng thuận cộng đồng. Trước khi một dự án được niêm yết công khai, điều tiên quyết phải là xây dựng và tạo lập sự tin tưởng thực sự của cộng đồng. Nhưng nếu các sáng lập viên không thực sự tin tưởng vào dự án của mình mà chỉ muốn dùng nó như một “máy rút tiền” để người dùng thanh lý, thì bầu không khí cộng đồng sẽ hoàn toàn đổ vỡ.

Hiện nay, sự đồng thuận giữa cộng đồng các dự án FDV (fully diluted valuation) lớn đã suy thoái thành: “Tôi chỉ ở đây để chơi nhanh. Sau khi niêm yết, nếu FDV cao và có airdrop tốt, tôi sẽ bán ngay lập tức.” Thế là toàn bộ thị trường rơi vào trạng thái “vừa tham gia vừa rut lui” — mọi người chuẩn bị ngã về mặt tâm lý khi tham gia.

CEX không phải là trọng tài viên. Nó phụ thuộc vào sức hút cảm xúc của cộng đồng và các nhà đầu tư bán lẻ. Khi tất cả sự quan tâm dồn vào meme và mini-game, và kiểu suy nghĩ này trở thành xu hướng chính, các sàn giao dịch sẽ trở nên dè dặt khi quyết định hỗ trợ các dự án lớn. Đơn giản vì: dù bằng cách nào, CEX cũng kiếm tiền được, nên theo theo xu hướng cộng đồng là lựa chọn dễ nhất và chi phí thấp nhất.

Chính vì thế mà nhiều nhà phát triển thực sự tài năng đã bị chôn vùi. Hệ thống cơ bản của thị trường bắt đầu bị lệch hướng. Vì vậy, mọi người thôi “giả vờ” và trực tiếp chấp nhận meme cùng mini-game như những sản phẩm “trưởng thành tự nhiên” do niềm tin cuồng tín. Dù không được thừa nhận rộng rãi như lúc trước, nhưng vào giai đoạn này, ai sẽ quan tâm liệu niềm tin có thể được nạp lại hay không — miễn là nó kiếm được tiền.

Thống kê cho thấy, ngay cả khi thị trường sụt giảm, những VC lớn vẫn lãi to gấp hàng chục, thậm chí hàng trăm lần từ các khoản đầu tư meme, và tổng lợi nhuận chưa thực hiện của họ vẫn lên tới 8 lần.

CEX đang thực hiện vai trò gì trong tình huống này?

Các sàn giao dịch không hề là vị trọng tài công bằng hay người phán xử. Chúng chỉ là một phản ứng thụ động của thị trường hiện tại. Khi cộng đồng cộng tác viên theo đuổi meme, cộng đồng dùng hành động và tiếng nói để hỗ trợ, CEX sẽ làm theo — không phải vì sự lựa chọn từ phía các sàn, mà vì nhu cầu khách hàng và áp lực thị trường.

Tình thế này tương tự như một khoảnh khắc tầm thường: khi xu hướng thống lĩnh, có ai còn sẵn sàng “bơi ngược dòng”? Câu trả lời là không, ít nhất là không phải ngay lập tức. Chính vì tình huống này, nhiều dự án hữu ích nhưng thiếu sự hấp dẫn ngắn hạn đã bị “xóa sạch” khỏi danh sách ưu tiên.

Thoát khỏi vòng xoáy meme cần điều gì?

Để đập vỡ chuỗi xích này, cần sự phối hợp tinh tế từ ba phía: dự án, cộng đồng, và sàn giao dịch phải có sự hiểu biết “im lặng” với nhau.

Trước hết, các nhà sáng lập dự án cần thay đổi tư duy — thay vì lao theo các khái niệm hào nhoáng để tìm lợi ích ngắn hạn, họ phải tập trung xây dựng những dự án thực sự mang giá trị. Khi các nhà phát triển dự án và cộng đồng cùng nhau hành động, CEX mới có thể nhận ra nhu cầu thực sự và đưa ra quyết định “tiền tốt đuổi tiền xấu”.

Điều này đòi hỏi phải định nghĩa lại “dự án tốt” là gì. Một dự án tốt không phải chỉ kể chuyện hay, mà phải:

• Khiến người dùng thực sự tin tưởng
• Khiến người dùng tin rằng họ có thể kiếm tiền bằng cách nắm giữ token
• Khiến người dùng không muốn bán token

Trong giai đoạn hỗn loạn này, thị trường cần một “vị lãnh đạo có trọng lượng” có khả năng lên tiếng cuối cùng, chịu đựng áp lực, và đóng vai trò như một chỉ phương cho toàn ngành. Khi ấy, ngành mới có thể gửi thông điệp rõ ràng: “Nếu các dự án làm việc một cách chân thành và cam kết đẩy mạnh tiến bộ Web3, tạo giá trị cho người dùng, thì họ xứng đáng kiếm tiền và được ghi nhận.”

Chúng ta cần nhiều hơn các nhà phát triển dự án và nhóm sáng lập thực sự “xứng đáng kiếm tiền”. Chỉ khi có một ngôi sao cố định sẵn sàng “cắt đứt” chính mình — từ chối những xu hướng không bền vững — những dự án thực sự có sức mạnh mới có cơ hội tỏa sáng. Khi các dự án chính thống nhận được nhiều sự hỗ trợ hơn, toàn ngành mới có thể xem xét lại mô hình phát triển của mình, niềm tin thị trường sẽ dần hồi phục, và các nhà đầu tư sẽ trở lại lý trí.

Những hy vọng từ khủng hoảng

Tất nhiên, những tình huống xấu nhất cũng tạo ra những cơ hội rực rỡ. “Niềm vui tàn khốc này cuối cùng sẽ kết thúc” — sau cơn bão, sẽ có giai đoạn tái cân bằng, mọi thứ sẽ trở nên sạch sẽ hơn. Những nhân vật chính có thể thay đổi, nhưng cơ chế và nguyên tắc sẽ được thiết lập lại.

Kết thúc lời bình, tôi xin thú nhận một điều chân thành: lúc Binance triển khai Nerio, tôi đã chửi bới nó, rồi tôi mua nó, và sau đó tôi lãi tiền trong sự xấu hổ. Đó chính là thị trường hiện nay — một nơi đầy mâu thuẫn nhưng cũng đầy những cơ hội không ngờ, nơi meme có thể tồn tại cùng các dự án thực sự, nơi cộng đồng có thể học được cách phân biệt giữa tạp âm và tín hiệu thực.