Sức Mạnh Thay Đổi của Đồng Tiền Toàn Cầu: Hiểu Về Phong Trào Phi Đô La Hóa

Hệ thống tài chính quốc tế đang trải qua một cuộc chuyển đổi sâu sắc. Trên toàn cầu, các quốc gia đang tích cực giảm sự phụ thuộc vào đồng USD, đánh dấu một làn sóng được nhiều nhà kinh tế gọi là dedollarisation. Nhưng điều này thực sự có ý nghĩa gì đối với nền kinh tế toàn cầu, và các nhà đầu tư có nên lo lắng?

Đà hiện tại đằng sau đa dạng hóa tiền tệ

Những năm gần đây đã chứng kiến sự tăng tốc chưa từng có trong nỗ lực thách thức vị thế thống trị của đồng đô la. Xu hướng dedollarisation không chỉ mang tính lý thuyết—nó đang thể hiện qua các quyết định chính sách cụ thể và các bước chuyển chiến lược của các cường quốc thế giới.

Quy mô phụ thuộc vào đô la ngày nay

Tính đến hiện tại, đồng USD chiếm 57% dự trữ ngoại hối toàn cầu, là minh chứng cho sự thống trị bền vững của nó. Tuy nhiên, con số này che giấu một thực tế đang thay đổi bên dưới. Các quốc gia đang tích cực tìm kiếm các lựa chọn thay thế, bị thúc đẩy bởi căng thẳng địa chính trị và việc sử dụng vũ lực hệ thống tài chính.

Tại sao các quốc gia lại chuyển đổi

Nguyên nhân chính thúc đẩy các phong trào dedollarisation bắt nguồn từ mối lo ngại về chủ quyền kinh tế. Khi Mỹ và các đồng minh áp dụng các biện pháp trừng phạt như công cụ chính sách đối ngoại, các quốc gia dễ bị tổn thương trước các biện pháp này phải đối mặt với rủi ro thực sự. Quyết định của Nga loại bỏ các khoản dự trữ USD khỏi Quỹ Tài sản Quốc gia vào năm 2021 là ví dụ điển hình cho sự chuyển hướng chiến lược này. Gần đây hơn, liên minh BRICS—gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc và Nam Phi—đã công khai khám phá việc tạo ra một cơ chế tiền tệ thống nhất để cạnh tranh với các khung tiền tệ dựa trên đô la hiện tại.

Làm thế nào đồng đô la trở nên thống trị

Để hiểu rõ xu hướng dedollarisation hiện tại, cần nắm rõ cách đồng đô la đạt được vị trí ưu thế.

Nền tảng lịch sử

Hành trình bắt đầu với Đạo luật Tiền tệ năm 1792, xác lập đồng đô la là đơn vị tiền tệ chính của Mỹ. Chính sách tiền tệ ban đầu của Mỹ gắn giá trị đồng đô la với kim loại quý—đầu tiên là vàng và bạc, sau đó theo tiêu chuẩn vàng vào năm 1900. Hệ thống này tạo ra sự ổn định về giá cả và giảm chi phí giao dịch trong thương mại quốc tế.

Khoảnh khắc chuyển đổi quan trọng đến với Hiệp định Bretton Woods năm 1944. Khi 44 quốc gia cố định tiền tệ của họ vào đồng đô la (liên kết với vàng), đồng đô la trở thành tiêu chuẩn tiền tệ quốc tế theo thiết kế. Hậu quả của Chiến tranh thế giới thứ hai củng cố cho cấu trúc này—Mỹ nắm giữ phần lớn dự trữ vàng của thế giới, khiến các tài sản dựa trên đô la trở thành lựa chọn hợp lý cho dự trữ quốc tế.

Ngay cả sau khi hệ thống Bretton Woods sụp đổ vào đầu những năm 1970, đồng đô la vẫn duy trì vị thế dự trữ thông qua các lợi thế cấu trúc: ổn định kinh tế, quy mô lớn của nền kinh tế Mỹ, ảnh hưởng địa chính trị của Mỹ và thị trường nợ không đối thủ.

Cơ chế của dedollarisation hiện đại

Chủ yếu, quá trình dedollarisation hiện nay hoạt động qua nhiều kênh, mỗi kênh nhằm dần dần chuyển đổi thương mại quốc tế khỏi phụ thuộc vào đô la.

Thách thức Petroyuan

Việc Trung Quốc giới thiệu hợp đồng tương lai dầu thô định giá bằng nhân dân tệ có thể coi là cuộc tấn công trực diện nhất vào hệ thống petrodollar truyền thống. Là quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, Trung Quốc có động lực chiến lược để thiết lập các cơ chế định giá thay thế cho dầu thô và các hàng hóa khác. Động thái này thể hiện sự tự tin vào nhân dân tệ trong khi âm thầm làm giảm tính cần thiết của petrodollar.

Chuyển vị của Ngân hàng Trung ương

Việc mua vàng đã trở thành một chỉ số rõ ràng cho chiến lược dedollarisation. Trung Quốc, Nga và Ấn Độ đã mở rộng đáng kể dự trữ vàng của họ trong những năm gần đây. Các ngân hàng trung ương đã mua vàng nhiều hơn từ năm 2024 trở về trước so với bất kỳ thời điểm nào kể từ khi bắt đầu ghi chép hệ thống vào năm 1950. Sự chuyển dịch này thể hiện việc phân bổ lại niềm tin khỏi các đồng tiền giấy sang các tài sản hữu hình được coi là trung lập về địa chính trị.

Cạnh tranh tài chính trực tiếp

Có thể nói, Trung Quốc đã bắt đầu phát hành trái phiếu đô la tại Ả Rập Xê-út—đối thủ cạnh tranh trực tiếp với các công cụ Kho bạc Mỹ. Hệ thống tài chính song song này cung cấp các kênh đầu tư thay thế trong khi giữ dòng vốn ngoài phạm vi quyền lực của Mỹ. Theo các nhà quan sát thị trường, các sáng kiến như vậy có thể mở rộng ra các quốc gia trong sáng kiến Vành đai và Con đường, cung cấp các nước đang phát triển cách quản lý nợ đô la mà không cần sự tham gia của Mỹ.

Dedollarisation thực tế so với có chủ ý

Cần phân biệt rõ giữa hai hiện tượng khác nhau. Một số quốc gia trải qua quá trình đô la hóa thực tế, nơi cư dân sử dụng không chính thức các đồng tiền nước ngoài—đặc biệt là đô la Mỹ—for các giao dịch hàng ngày, ngay cả khi đồng tiền trong nước vẫn là tiền hợp pháp. Các quốc gia như Argentina, Peru, Uruguay và Zimbabwe thể hiện mô hình này, trong đó đô la hóa phản ánh bất ổn kinh tế chứ không phải là lựa chọn chính sách.

Trong khi đó, dedollarisation có chủ ý là chiến lược có ý thức của chính phủ. Ở đây, các chính quyền trung ương tích cực tìm kiếm các lựa chọn thay thế để giảm thiểu sự dễ bị tổn thương trước các áp lực kinh tế bên ngoài.

Căng thẳng địa chính trị thúc đẩy nhanh xu hướng

Các nhà quan sát nhận định rằng các quyết định chính sách đối ngoại gần đây của Mỹ đã vô tình thúc đẩy đà dedollarisation. Việc sử dụng vũ lực hệ thống tài chính—đặc biệt qua các chế độ trừng phạt—đã thuyết phục các quốc gia không liên kết rằng phụ thuộc vào đô la mang lại rủi ro không thể chấp nhận được.

Các ý kiến từ các chiến lược gia tài chính cho rằng, ngay cả các công cụ thương mại như thuế quan cũng hoạt động như các proxy cho các biện pháp trừng phạt kinh tế. Khi các cường quốc sử dụng các công cụ này, họ củng cố các động lực để các quốc gia khác phát triển hạ tầng tài chính song song ít bị kiểm soát hơn bởi Mỹ.

Tốc độ thay đổi

Bằng chứng cho thấy, tốc độ này vẫn diễn ra một cách thận trọng. Các số liệu chính thức từ một số quốc gia thường báo cáo thấp hơn về mua vàng hoặc thay đổi thành phần tiền tệ. Dữ liệu xuất nhập khẩu từ các trung tâm tài chính như London và Thụy Sĩ đôi khi tiết lộ hoạt động trái ngược với các báo cáo của IMF, cho thấy các sáng kiến dedollarisation ngoài sổ sách đang diễn ra nhanh hơn so với lời tuyên truyền công khai.

Những gì có thể thay thế đồng đô la?

Nếu đồng đô la Mỹ mất vị thế dự trữ, sẽ có nhiều lựa chọn thay thế. Euro, yên Nhật, bảng Anh và nhân dân tệ Trung Quốc là các ứng viên đã được thiết lập. Các loại tiền kỹ thuật số—cả tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDCs) và hệ thống dựa trên tiền điện tử—mang lại những khả năng hoàn toàn mới.

Tuy nhiên, việc chuyển đổi từ hệ thống dựa trên đô la sang một khung mới gặp nhiều thách thức lớn. Tiền lệ lịch sử cho thấy, các chuyển đổi hệ thống như vậy thường xảy ra trong bối cảnh biến động địa chính trị lớn chứ không phải trong quá trình phối hợp trơn tru. Hầu hết các nhà sử học kinh tế đều nhận định rằng, các chuyển đổi dự trữ tiền tệ trước đó đều diễn ra trong các thời điểm căng thẳng hoặc xung đột lớn.

Rủi ro chuyển đổi có thể đi theo cả hai chiều. Đối với Mỹ, dedollarisation có thể gây ra áp lực lạm phát, làm mất ổn định kinh tế nội địa. Thực tế này đã khiến một số nhà hoạch định chính sách xem xu hướng dedollarisation như một vấn đề an ninh quốc gia, đòi hỏi đối thoại chủ động thay vì phản kháng phòng thủ.

Ảnh hưởng đầu tư và phản ứng chiến lược

Khi kiến trúc tài chính toàn cầu thay đổi, các nhà đầu tư đối mặt với các cơ hội và thách thức mới. Đa dạng hóa danh mục đầu tư qua nhiều loại tiền tệ—thay vì tập trung vào đô la—giảm thiểu rủi ro mất giá tiềm năng. Các tài sản thay thế như vàng, tiền điện tử và hàng hóa cung cấp các biện pháp phòng hộ chống lại sự bất ổn của tiền tệ.

Hiểu biết về các hệ thống thanh toán mới hoạt động độc lập với hạ tầng đô la mở ra cơ hội tiếp cận các thị trường và dịch vụ tài chính mới. Quen thuộc với các hệ thống thanh toán dựa trên blockchain, liên minh tiền tệ khu vực và các thỏa thuận thương mại song phương ngày càng trở nên quan trọng.

Xu hướng dedollarisation có vẻ sẽ tiếp tục diễn ra bất chấp các biến động chính trị ngắn hạn. Bằng cách duy trì sự linh hoạt, cập nhật thông tin về các hệ thống tài chính thay thế và đa dạng hóa danh mục tài sản, các nhà đầu tư có thể thích nghi với một kỷ nguyên mà sự thống trị của đô la có vẻ ít chắc chắn hơn so với các thập kỷ trước.

Điểm chính rút ra: Dedollarisation phản ánh những thay đổi căn bản trong cách các quốc gia nhìn nhận về chủ quyền kinh tế và rủi ro địa chính trị. Thay vì xem quá trình này là mối đe dọa hay lợi ích thuần túy, các nhà tham gia tinh vi cần nhận thức rằng nó đang định hình lại bức tranh đầu tư theo những cách đòi hỏi chiến lược thích nghi và liên tục cập nhật kiến thức.