Con đường của vàng: khi bản đồ của Liên Xô vạch ra số phận của các dự trữ

Những tiết lộ gần đây về việc chuyển giao vàng của Iran bằng các chuyến bay Nga đại diện cho một thời điểm quan trọng, viết lại một kịch bản lịch sử đã quen thuộc. Khi các máy bay hạ cánh xuống Tehran mang theo dự trữ vàng của Iran, trong bóng tối của một thế giới bị chia rẽ bởi các lệnh trừng phạt, bóng ma của một chiến dịch xảy ra gần một thế kỷ trước trên bản đồ của Liên Xô lại trỗi dậy.

Máy bay trong bóng tối: âm vang của một mối đe dọa địa chính trị

Cựu Bộ trưởng An ninh Anh đã tiết lộ một dữ liệu khiến các cảnh báo toàn cầu được kích hoạt: các chuyến bay Nga thường xuyên giữa Moscow và Tehran, vận chuyển số lượng lớn vàng một cách bí mật. Thông tin này không chỉ đơn thuần là một giao dịch thương mại. Nó là một triệu chứng của việc tái cấu trúc địa chính trị trong thời điểm các cường quốc lại sử dụng các phương pháp bí mật để phá vỡ các cơ chế kiểm soát tài chính quốc tế.

Điều làm cho bối cảnh này đặc biệt đáng lo ngại là sự tương đồng với các sự kiện đã định hình châu Âu năm 1936, khi địa lý chính trị được viết lại bởi các hoạt động chuyển giao tài nguyên giữa các quốc gia đồng minh và thù địch. Lúc đó, việc vận chuyển vàng không chỉ là một hành động kinh tế, mà còn là một chứng cứ về ai kiểm soát số phận chính trị trong thời kỳ khủng hoảng.

Tiền lệ Tây Ban Nha: cách địa lý Moscow rút cạn một kho báu quốc gia

Trong cuộc Nội chiến Tây Ban Nha, chính phủ Cộng hòa thứ hai đối mặt với một mối đe dọa sinh tử. Quân đội quốc gia do Franco lãnh đạo tiến tới Madrid không thương tiếc. Các chính quyền Tây Ban Nha, sở hữu dự trữ vàng lớn thứ tư thế giới—khoảng 635 đến 700 tấn—đã quyết định chuyển những kho báu này đến vùng an toàn.

Chiến dịch được chia thành hai mặt trận: 193 tấn được gửi đến Pháp, trong khi 510 tấn còn lại được chất lên tàu từ cảng Cartagena vào ngày 25 tháng 10 năm 1936. Những chuyến hàng này đi qua Địa Trung Hải và vượt qua Biển Đen đến Odessa, cuối cùng đến Moscow. Quyết định này có vẻ hợp lý: Liên Xô, sau khi củng cố cuộc cách mạng của mình, mang lại sự an toàn và liên minh trước sự trỗi dậy của chủ nghĩa fascist. Và thế là bắt đầu cái gọi là “chiêu trò vàng Moscow”—một giao dịch định hình không chỉ số phận của Tây Ban Nha, mà còn là bài học mà thế giới cần rút ra về việc tin tưởng tài nguyên quốc gia vào các cường quốc bên ngoài.

Stalin, với tính cách bí ẩn đặc trưng, ra lệnh giữ bí mật tối đa về chiến dịch này. Trong nhiều tháng, ông từ chối phát hành các biên nhận chính thức về số vàng Tây Ban Nha nhận được. Sau đó, Liên Xô biến 460 tấn vàng tinh khiết này thành ngoại tệ trên các thị trường quốc tế. Với số vốn này làm nền tảng, họ bán vũ khí cho phe Cộng hòa Tây Ban Nha, một hoạt động vừa là hành động đoàn kết cách mạng, vừa là một khoản đầu tư tài chính tính toán.

Tuy nhiên, chỉ sau hai năm, kho báu đã biến mất. Chế độ Liên Xô lập luận rằng mỗi kopeck đã được tiêu dùng cho chi phí viện trợ quân sự. Lời chế giễu để lại trong lịch sử là sắc bén: “Người Tây Ban Nha sẽ không bao giờ thấy lại số vàng đó, cũng như không thể nhìn thấy chính tai của họ.” Chính quyền Franco nhiều lần đòi hỏi sau chiến tranh. Liên Xô chưa bao giờ thừa nhận bất kỳ khoản nợ nào. Vàng đơn thuần biến mất trong bộ máy của Liên Xô, để lại Tây Ban Nha tay trắng và bài học đã quá muộn để học.

Vai trò của bản đồ Liên Xô trong chính trị của sự suy vong

Điều mà một số người quên là những hoạt động chuyển giao vàng này không phải là tai nạn của lịch sử. Chúng là các quyết định chiến lược dựa trên bản đồ của Liên Xô, nơi mỗi đường biên giới cũng là một đường kiểm soát tài nguyên bên ngoài. Địa lý của Liên Xô đã trở thành địa lý của số phận cho các quốc gia khác, những quốc gia đã phạm sai lầm khi phụ thuộc vào an ninh kinh tế của mình vào các tính toán chính trị của Moscow.

Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, động thái này đã lặp lại nhiều lần: vàng, ngoại tệ, tài nguyên thiên nhiên chảy vào các ngân khố của Liên Xô dưới lời hứa về liên minh hoặc sự bảo vệ. Hiếm khi những tài nguyên này được trả lại. Bản đồ của Liên Xô đã trở thành bản đồ hấp thụ của cải của người khác.

Bài học từ quá khứ: tại sao vàng vẫn là đồng tiền của sự không chắc chắn

Trong thời kỳ các lệnh trừng phạt quốc tế, vàng lại đảm nhận một vai trò tưởng chừng đã bị lãng quên kể từ khi hệ thống chuyển đổi tiền tệ kết thúc vào năm 1971. Khi các hệ thống ngân hàng quốc tế đóng cửa, khi các giao dịch bằng ngoại tệ bị chặn lại, vàng xuất hiện trở lại như đồng tiền duy nhất vượt qua các giới hạn kiểm soát chính trị. Chính vì vậy, Iran, dưới một chế độ trừng phạt chưa từng có, xem vàng như một tài sản có thể bảo vệ sức mua và khả năng đàm phán của mình.

Tuy nhiên, logic này chính là lý do khiến Tây Ban Nha gửi dự trữ vàng của mình đến Moscow gần một thế kỷ trước. Lời hứa về an toàn, liên minh chiến lược, tính toán rằng một đối tác mạnh mẽ sẽ bảo vệ lợi ích chung: tất cả những lý do này đều vang vọng như hiện nay.

Một cảnh báo dành cho Iran: khi địa lý chính trị định hình số phận kinh tế

Nếu các dữ liệu tình báo chính xác, và nếu vàng của Iran thực sự chảy về phía Nga, thì Iran đang đứng trước nguy cơ lặp lại một số phận lịch sử đã được viết sẵn. Dự trữ vàng của một quốc gia không chỉ là những con số trong bảng cân đối kế toán. Đó là mỏ neo của chủ quyền kinh tế, là bảo đảm cuối cùng chống lại sự cưỡng ép bên ngoài, là hàng rào chống lại sự sụp đổ tài chính.

Chia sẻ quyền kiểm soát này, ngay cả dưới lời hứa về liên minh và an ninh, chính là trao chìa khóa của sự độc lập trong tương lai. Liên Xô đã biến mất như một thực thể chính trị, nhưng mô hình vẫn còn đó: các cường quốc lớn vẫn tìm cách củng cố ảnh hưởng của mình thông qua kiểm soát tài nguyên của các đồng minh. Bản đồ của Liên Xô đã không còn tồn tại theo hình thức cổ điển, nhưng động thái mà nó đại diện vẫn còn hiệu lực dưới các hình thức khác.

Lịch sử không lặp lại chính xác các giai điệu của nó, nhưng các hòa âm cơ bản vẫn còn nguyên. Tây Ban Nha đã tin tưởng và mất. Iran ngày nay đối mặt với cùng một ngã rẽ lịch sử. Câu hỏi mà tất cả chúng ta cần đặt ra là: lần này, Iran có thể sẽ lại thấy vàng của mình, hay sẽ bị kết án một số phận mà địa lý chính trị mãi mãi định đoạt số phận kinh tế?