Ali Khamenei: Từ một học viên tôn giáo đến người nắm quyền tuyệt đối tại Iran

Ali Khamenei không chỉ là lãnh tụ tôn giáo cao nhất của Iran mà còn là người kiểm soát toàn bộ bộ máy chính trị và quân sự của đất nước. Kể từ năm 1989 khi kế vị Ayatollah Khomeini, ông đã duy trì ảnh hưởng gần như tuyệt đối trong hơn ba thập kỷ, định hình mọi quyết sách lớn của Cộng hòa Hồi giáo Iran.

Khởi nguồn từ một gia đình rơi rớt và hành trình học hành kỳ công

Ali Khamenei sinh năm 1939 tại Mashhad, miền đông bắc Iran, trong một gia đình nghèo khó với truyền thống tôn giáo sâu đậm. Cha ông – một giáo sĩ Hồi giáo khiêm tốn – dạy cho các con sống giản dị, chấp nhận những gì cuộc sống mang lại. Những bữa ăn chỉ gồm bánh mì và nho khô, căn nhà không quá 65 mét vuông – đó là hình ảnh ông tự hồi tưởng về tuổi thơ.

Từ bốn tuổi, Khamenei bắt đầu học kinh Qur’an tại các trường maktab truyền thống. Chỉ trong vòng năm năm, ông hoàn thành trình độ trung cấp và chuyên sâu vào logic, triết học cùng luật Hồi giáo. Ở tuổi 18, ông đã tiếp tục các khóa học cấp cao nhất tại các trung tâm thần học Qom, nơi ông trở thành học trò của những vị đại giáo sĩ nổi tiếng nhất.

Năm 1957, ông lên đường tới Najaf (Iraq) – trung tâm thần học Shia huyền thoại – để tiếp tục tu học. Mặc dù có cơ hội ở lại với những sư phụ lừng danh, ông quyết định quay về Iran tuân theo sự sắp xếp của cha mình. Từ năm 1958 đến 1964, dưới hướng dẫn của các vị đại giáo chủ như Khomeini, Borujerdi và những đại nhân vật tôn giáo khác, Khamenei hình thành nên nền tảng tư tưởng chính trị vô cùng vững chắc.

Sự trung thành tuyệt đối và con đường chống lại chế độ quân chủ

Từ năm 1962, Ali Khamenei chính thức gia nhập phong trào đối lập dưới sự lãnh đạo của Khomeini, nhằm chống lại chế độ quân chủ của vua Mohammad Reza Pahlavi. Trong những năm này, Khamenei trở thành một người theo đuổi tuyệt đối, tin rằng toàn bộ lý tưởng của mình bắt nguồn từ tư tưởng cách mạng Hồi giáo mà Khomeini khởi xướng.

Suốt 17 năm từ 1962 đến 1979, Khamenei không ngừng phải chịu bắt giữ, tra tấn và giam cầm vì các hoạt động cách mạng. Tuy nhiên, ông không bao giờ nao núng trong con đường đã chọn. Sự kiên định này không chỉ giành được lòng tin của Khomeini mà còn xây dựng cho ông một danh tiếng về tính trung thành không thay đổi – điều sẽ giúp ông vượt qua những cạnh tranh về quyền lực sau này.

Từ cách mạng 1979 đến vị trí Tổng thống – Những bước đi tính toán

Sau khi chế độ quân chủ bị lật đổ, Khomeini nhanh chóng bổ nhiệm Khamenei vào Hội đồng Cách mạng, giao cho ông các vai trò trong Bộ Quốc phòng và vai trò then chốt trong việc xây dựng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) – một tổ chức quân sự độc lập với địa vị quyền lực to lớn.

Năm 1981, Khamenei bị thương nặng trong vụ đánh bom tại một nhà thờ Hồi giáo ở Tehran, khiến tay phải bị liệt vĩnh viễn. Chỉ hai tháng sau, Tổng thống Mohammad-Ali Rajai bị ám sát bí ẩn, và Khamenei được bầu làm người thay thế. Dù chức Tổng thống thời đó chủ yếu mang tính nghi lễ, Khamenei vẫn sử dụng vị trí này để xây dựng ảnh hưởng, không ít lần xung đột với Thủ tướng Mir Hossein Mousavi về mục tiêu cải cách quá mức.

Tại sao Ali Khamenei được chọn thay vì Montazeri?

Trong những năm 1980, Khomeini đã chỉ định Hussein-Ali Montazeri là người kế nhiệm chức Đại Giáo chủ. Khomeini gọi Montazeri là “trái ngọt của cuộc đời mình” và giao cho ông những trách nhiệm quan trọng. Tuy nhiên, từ năm 1986, Montazeri bắt đầu công khai chỉ trích nền tảng của nhà nước Cộng hòa Hồi giáo, ủng hộ những chính sách cởi mở và ôn hòa hơn.

Sự khác biệt này dẫn tới căng thẳng liên tục. Vào tháng 3/1989, khi Khomeini còn sống, ông tước quyền kế nhiệm của Montazeri. Những bức tranh của Montazeri được treo công khai cũng bị gỡ xuống. Sự sụp đổ này tạo ra không gian trống cho một ứng viên khác phát triển.

Sau khi Khomeini qua đời vào tháng 6/1989, Hội đồng Chuyên gia – một tổ chức gồm các giáo sĩ – bầu Ali Khamenei làm lãnh tụ tối cao. Dù Khamenei chưa đạt tới trình độ marja-e taqlid (nguồn chuẩn mực tôn giáo cao nhất), hiến pháp Iran nhanh chóng được sửa đổi để chỉ yêu cầu lãnh tụ có “kiến thức Hồi giáo” là đủ. Khi nắm quyền, Khamenei được nâng cấp từ Hojjat al-Islam lên Ayatollah – một biểu tượng quyền lực không cần nói thêm.

Chính sách cứng rắn và sự kiểm soát tuyệt đối

Từ thời làm Tổng thống, Ali Khamenei đã thiết lập một ngoại giao đối kháng, đặc biệt với Mỹ và phương Tây. Ông tuyên bố quyết tâm loại bỏ “chủ nghĩa tự do và những người chịu ảnh hưởng của Mỹ” khỏi Iran.

Trong 36 năm nắm quyền, Khamenei thể hiện sự kiểm soát tuyệt đối đối với từng vị Tổng thống. Khi Mohammad Khatami (1997–2005) nỗ lực cải cách và xích lại gần phương Tây, Khamenei cản trở nhiều sáng kiến của ông. Với Mahmoud Ahmadinejad, dù ban đầu có vẻ gần gũi, nhưng khi Ahmadinejad tìm cách mở rộng quyền lực cá nhân, cuộc xung đột nổi lên. Cuộc tái đắc cử gây tranh cãi năm 2009 của Ahmadinejad dẫn tới những cuộc biểu tình lớn nhất kể từ 1979 – Khamenei ra lệnh trấn áp mạnh, khiến hàng chục người chết.

Với Hassan Rouhani (2013–2021), dù Khamenei cho phép Rouhani đạt được thỏa thuận hạt nhân năm 2015, song khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận năm 2018 và tái áp đặt trừng phạt, Khamenei lại thẳng thừng nói: “Tôi đã cảnh báo từ đầu – đừng tin Mỹ”.

Về Israel, Khamenei duy trì lập trường không thỏa hiệp, gọi quốc gia này là “khối u ung thư phải bị loại bỏ” khỏi khu vực. Sau vụ Mỹ không kích tiêu diệt tướng Qasem Soleimani vào tháng 1/2020, ông hứa trả thù “tàn khốc”, dù sau cùng cuộc trả đũa chỉ mang tính hình thức.

Câu hỏi lớn: Ai sẽ kế thừa Ali Khamenei?

Hiện tại, Ali Khamenei đã bước sang tuổi 87 và trải qua nhiều vấn đề sức khỏe. Tương lai Iran – cụ thể là ai sẽ nắm quyền sau khi ông ra đi – là đề tài được cả trong nước lẫn quốc tế quan tâm sâu sắc.

Theo dự định, người kế nhiệm sẽ được Hội đồng Chuyên gia lựa chọn – một cơ quan gồm 88 giáo sĩ Hồi giáo được bầu bởi toàn thể nhân dân Iran mỗi tám năm. Tuy nhiên, để được ra tranh cử, các ứng viên phải được Hội đồng Giám hộ (do lãnh tụ tối cao kiểm soát) phê chuẩn. Điều này đảm bảo rằng chỉ những người trung thành với hệ thống mới có thể tham gia. Một khi được bầu, các thành viên của Hội đồng Chuyên gia sẽ giám sát hoạt động của lãnh tụ tối cao, dù thực tế việc này thường chỉ mang tính hình thức.

Khoảng trống quyền lực khổng lồ mà Ali Khamenei để lại nếu không còn nơi sẽ tạo ra một bất ổn to lớn trong bối cảnh Mỹ và Israel gia tăng áp lực lên Iran. Ai sẽ có thể lấp được khoảng trống này và duy trì quyền lực như Khamenei đã làm là một ẩn số lớn.