Bí ẩn Gerald Cotten: Làm thế nào một nhà sáng lập tiền điện tử người Canada trở thành vụ lừa đảo thoát tiền điện tử gây khó hiểu nhất

Khi Gerald Cotten qua đời đột ngột tại Ấn Độ vào đầu năm 2019, ngành công nghiệp tiền điện tử đối mặt với một nghịch lý gây bất an: Liệu đây có phải là cái chết thuận tiện của một kẻ lừa đảo đang trốn thoát, hay một bi kịch thực sự chỉ trùng hợp với vụ gian lận lớn? Sự sụp đổ của QuadrigaCX sẽ trở thành bí ẩn hấp dẫn nhất trong giới crypto—một điều tiết lộ điều gì đó còn đáng lo ngại hơn về sự giao thoa giữa tham vọng, lừa dối và nghiện trong tài chính kỹ thuật số.

Việc biến mất 69.000 bitcoin từ Africrypt vào năm trước đã báo hiệu một mô hình đáng lo ngại. Kể từ khi Bitcoin xuất hiện, ngành crypto đã phải chịu đựng vô số “exit scam”, nơi các nhà điều hành sàn giao dịch hoặc sáng lập dự án biến mất cùng tài sản của khách hàng. Nhưng vụ QuadrigaCX sẽ chứng minh phức tạp hơn nhiều so với một vụ trộm đơn thuần.

Một cái chết đặt ra quá nhiều câu hỏi

QuadrigaCX, sàn giao dịch tiền điện tử lớn nhất Canada thời điểm đó, đã gây sốc cho khách hàng và các cơ quan quản lý khi tiết lộ, vài tháng sau sự kiện, rằng người sáng lập Gerald Cotten đã qua đời trong chuyến đi tới Ấn Độ. Sàn này khẳng định cái chết của ông do biến chứng của bệnh Crohn đã cắt đứt quyền truy cập vào các ví lạnh chứa khoảng 145 triệu đô la tiền điện tử của khách hàng. Không còn quyền truy cập vào quỹ khách hàng, QuadrigaCX nhanh chóng phá sản.

Nhưng ngay lập tức đã xuất hiện hoài nghi. Những khách hàng tức giận và các nhà báo quyết tâm bắt đầu đào sâu vào câu chuyện, phát hiện ra những mâu thuẫn vẽ nên một bức tranh hoàn toàn khác về Gerald Cotten. Liệu một người sáng lập đã chết thật sự có thể tổ chức một cuộc biến mất tinh vi như vậy? Các câu hỏi cứ thế tăng lên: Tại sao di chúc của ông lại được ký chỉ hai tuần trước chuyến đi định mệnh tới Ấn Độ? Tại sao trong đó lại có C$100.000 để lại cho hai chú chó của ông? Tại sao ông lại học lái máy bay trong những tháng gần đây?

Cuộc điều tra sau đó—được ghi chép rõ ràng trong podcast tám phần “Exit Scam” do Aaron Lammer sản xuất—đã gợi ý một câu trả lời vượt ra ngoài phân loại đơn thuần: Gerald Cotten vừa là nạn nhân thực sự, vừa là tội phạm thực sự.

Cuộc đời kép của Gerald Cotten: Tội phạm trước bí ẩn

Cuộc điều tra của Lammer và nhà báo Amy Castor đã tiết lộ điều gây sốc: Gerald Cotten chưa bao giờ là doanh nhân đáng tin cậy, điềm đạm như hình ảnh công khai của ông. Lịch sử phạm tội của ông kéo dài từ thời thiếu niên, bắt đầu từ năm 15 tuổi khi ông bước vào thế giới mơ hồ của các chương trình đầu tư lợi nhuận cao trực tuyến (HYIPs)—gần như các mô hình Ponzi chưa đăng ký, nơi người tham gia hứa hẹn lợi nhuận phi thường.

Chính qua HYIPs, Cotten lần đầu tiếp xúc với tiền kỹ thuật số. Nhiều năm trước khi Bitcoin ra đời, ông đã hợp tác với Michael Patryn, người sau này được tiết lộ tên thật là Omar Dhanani (sau khi bị kết án về gian lận danh tính và ngồi tù liên bang tại Mỹ), để giúp các nhà điều hành HYIP quản lý và chuyển đổi eGold, một token kỹ thuật số dựa trên vàng mà FBI cuối cùng đã đóng cửa vì cho phép rửa tiền.

Khi Cotten đồng sáng lập QuadrigaCX, kinh nghiệm lừa đảo của ông đã kéo dài hàng thập kỷ. Tuy nhiên, ông vẫn giữ thái độ bình thản, thuyết phục các chuyên gia crypto lâu năm về tính hợp pháp của mình. Theo cuộc kiểm toán hậu sự của Ernst & Young sau khi sàn sụp đổ, Cotten đã tạo ra các tài khoản khách hàng giả—bao gồm một tài khoản mang tên “Chris Markay”—và sử dụng đô la Canada không thực để mua các loại tiền điện tử thật từ các người dùng hợp pháp. Sau đó, ông chuyển các tài sản kỹ thuật số bị đánh cắp này sang các sàn khác để tài trợ cho các vị thế đầu cơ ngày càng rủi ro.

Quan trọng nhất, Gerald Cotten đã đặt cược lớn vào Ethereum. Đó là một cược thảm họa: ETH giảm hơn 90% trong suốt năm 2018 và duy trì mức thấp cho đến cuối năm 2020. Theo các điều tra viên của Ủy ban Chứng khoán Ontario, thiệt hại của Cotten từ các khoản tiền khách hàng bị đánh cắp chiếm khoảng C$115 triệu (93 triệu USD) trong tổng số khoảng C$145 triệu bị mất trong báo cáo cuối cùng của QuadrigaCX. Như Aaron Lammer đã nhấn mạnh trong podcast điều tra: “Đó là số tiền nhiều hơn tổng lợi nhuận mà Quadriga kiếm được trong suốt thời gian hoạt động. Bạn không thể phục hồi nổi.”

Khi nghiện trở thành chiến lược thoát hiểm

Cuộc điều tra qua podcast, dựa trên các cuộc phỏng vấn với các nhà báo đã truy tìm các bước cuối cùng của Cotten ở Ấn Độ, không tìm thấy bằng chứng đáng tin cậy nào về giả mạo, người đóng thế hoặc âm mưu. Cảnh sát Canada vẫn hài lòng với câu chuyện về cái chết, từ chối khai quật thi thể Cotten để xác định DNA. Thậm chí, Jennifer Robertson—vợ của Gerald Cotten, người đi cùng ông đến bệnh viện nơi ông qua đời—dường như không nhận được phần lớn số tiền bị đánh cắp còn lại, từng là nguồn tài chính cho cuộc sống xa hoa của họ. Ngay cả hai chú chó trong di chúc của ông cũng chẳng nhận được gì.

Điều nổi bật từ các bằng chứng này là chân dung không phải của một kẻ thủ đoạn tính toán, mà của một người bị nghiện cảm giác của việc lừa đảo. Phân tích của Lammer gợi ý rằng Gerald Cotten đã nghiện việc trộm cắp chính nó—những cảm giác hồi hộp của gian lận mang lại nhiều thỏa mãn hơn bất kỳ khối tài sản tích lũy nào. Mỗi lần trộm cắp nâng cao mức độ rủi ro, mỗi cược lớn hơn đòi hỏi một chiến thắng lớn hơn. Khi ông bắt đầu thua lỗ thảm khốc trên các vị thế Ethereum được tài trợ bằng tiền khách hàng bị đánh cắp, không còn khả năng phục hồi hợp pháp nào nữa.

Điều trớ trêu cay đắng: vào thời điểm Cotten có thể hưởng lợi nhiều nhất từ việc biến mất, ông có lẽ đã quá suy yếu về tài chính để thực sự trốn thoát. Cái chết của ông ở Ấn Độ—dù có thể do biến chứng Crohn không được điều trị hoặc chỉ là trùng hợp xấu—đến đúng vào thời điểm mà gian lận của ông đã tiêu hết phần lớn dự trữ của sàn.

Sự phán xét lớn hơn của ngành crypto

Vụ án Gerald Cotten đã viết lại một câu chuyện crypto quen thuộc. Thay vì phát hiện ra một kẻ thủ đoạn giả chết để hưởng lợi từ của cải bị đánh cắp, các nhà điều tra đã tìm thấy một tên trộm suốt đời, nghiện cờ bạc, cuối cùng đã phá hủy cả nạn nhân lẫn chính mình. Ngay cả ở mức giá hiện tại—với Bitcoin giao dịch quanh mức 68.590 USD và liên tục biến động—vụ Quadriga vẫn là một lời nhắc nhở cảnh báo về sự dễ tổn thương của các sàn tập trung và xu hướng liều lĩnh của con người.

Đối với ngành công nghiệp tiền điện tử, bài học vượt ra ngoài lịch sử tội phạm của một người sáng lập. Nó tiết lộ cách nghiện rủi ro có thể phá hủy nhiều của cải hơn bất kỳ exit scam có chủ đích nào. Và nó chứng minh rằng đôi khi những bí ẩn phức tạp nhất lại có những lời giải đơn giản, bi thảm hơn: Gerald Cotten vừa là tội phạm, vừa là nạn nhân của chính những ham muốn không kiểm soát được của mình, để lại không phải là một câu chuyện biến mất huyền thoại, mà là đống đổ nát của một chứng nghiện cảm giác của việc trộm cắp.